Download Zapadni Balkan u projekciji turske strateške vizije. PDF

TitleZapadni Balkan u projekciji turske strateške vizije.
File Size118.6 KB
Total Pages24
Document Text Contents
Page 1

691

Nevenka JEFTIĆ-ŠARČEVIĆ1 UDK: 355.43(497+560)
Biblid 0025-8555, 62(2010)
Vol. LXII, br. 4, str. 691–714

Izvorni naučni rad
Oktobar 2010.

DOI:10.2298/MEDJP1004691J

ZAPADNI BALKAN U PROJEKCIJI
�TURSKE STRATE�KE VIZIJE�

APSTRAKT

U Turskoj su u toku promene na unutrašnjem i spoljnopolitičkom planu.
Dovedeno je u pitanje sekularno ustrojstvo turske države. Usledio je proces
revitalizacije i afirmacije islamske tradicije Turske. Izrađen je državni projekat
„Turska strateška vizija 2023“. Projekat predviđa povećanje moći Turske od
regionalne sile ka globalnom akteru. To zahteva radikalne promene spoljne
politike. Pored islamskog faktora, planovi Turske zasnovani su na geopolitičkoj
poziciji Turske, koja sebe vidi kao najveće čvorište energetskih tokova i kao
buduće središte tri kontinenta: Afrike, Azije i Evrope. Jedan od koraka na putu
promena predstavlja proces desekuritizacije i sekuritizacije koji uvodi
revitalizaciju verskog faktora. Radikalne promene turske spoljne politike prema
svetu uključuju i Zapadni Balkan kao jedan od prioriteta bliskog okruženja.

Ključne reči: Turska strateška vizija, turski projekat „Strateška dubina“, Turska
i Zapadni Balkan, saradnja Turske i Srbije

UVOD

T
ursku danas karakteriše težnja za modernizacijom i moći. Ona je
najveća i najmoćnija zemlja u neposrednom okruženju Balkana i
posrednom okruženju Srbije u prostornom (780.580 km2),

demografskom (76,8 miliona stanovnika), ekonomskom (bruto nacionalni

1 Dr Nevenka Jeftić-Šarčević, naučni saradnik u Institutu za međunarodnu politika i
privredu, Beograd, e-mail adresa: [email protected] Rad je rezultat istraživanja
u okviru projekta „Srbija i savremeni svet: perspektive i putevi učvršćivanja
spoljnopolitičkog, bezbednosnog i spoljnoekonomskog položaja Srbije u savremenim
procesima u međunarodnoj zajednici”, Ministarstva za nauku i tehnološki razvoj
Republike Srbije, ev. br. 149002D, 2006–2010.

Page 2

692

Jefti�-�ar�evi�, N.., Zapadni Balkan u �Turskoj strate�koj viziji�, MP 4, 2010
(str. 691�714)

proizvod 608 milijardi dolara) i vojnom domenu. Više od 70% stanovništva
je urbanizovano.2

Početak 21. veka obeležen je ubrzanim ekonomskim usponom Turske. Od
2002. do 2007. godine rast ekonomske moći iznosio je 6% godišnje. Relativno
stabilne političke prilike učinile su Tursku atraktivnom i sigurnom za direktne
strane investitore. Direktne strane investicije u Tursku iznosile su 2008. godine
18,3 milijarde dolara. Usled globalne ekonomske krize opala su strana ulaganja
tako da se za 2010. godinu procenjuju na oko 10 milijardi i porast ekonomske
moći do 3.5%.3

Turska sebe vidi kao najveću vojnu silu u regionu, ali ne samo Turska: „O
Turskoj pre svega treba znati dve stvari: ima snažnu ekonomiju koja raste
velikom brzinom i u regionu ima daleko najjače vojne snage. Turska je 500
godina vodila glavnu reč u islamskom svetu, da bi se posle Prvog svetskog rata
povukla u sebe. Sada se vraća u stanje u kojem je nekada bila“.4

Obnova i modernizacija Turske, uključujući i obnovu ekonomske i vojne
moći nakon raspada 600 godina trajanja Otomanskog carstva, neposredno je
povezana sa delom i vizijom Mustafe Kemala poznatog sa počasnim nazivom
„Ataturk“ (otac Turske). Međutim naziv je više od počasti. Mustafa Kemal je
za svoje zasluge za Tursku proglašen i za nacionalnog heroja. On je, poput
ruskog cara Petra Velikog u odnosu na Rusiju, nastojao da usmeri novu
reformisanu tursku državu prema prosvećenoj Evropi i Evropi uopšte,
stavljajući azijsko okruženje Turske u drugi plan. Mustafa Kemal je korenito
reformisao tursku državu, osnovao republičko društveno uređenje i uspostavio
demokratski višestranački sistem. On je prvi predsednik Republike Turske. Od
samog osnivanja moderne Turske i tokom celog 20. veka ključnu ulogu u
očuvanju reformisanog turskog društva imala je vojska. A da bi to očuvala
snažna vojna struktura osposobljena je da se suprostavi i dalje prisutnim
nostalgičnim osećanjima prema prošlosti i nastojanjima da se ona opet povrate.
Od tada do danas tursko društvo i turska država zadržali su republikanska
demokratska načela koja je uveo Mustafa Kemal-Ataturk i u velikoj meri ta
načela dogradili i ojačali.

Tokom vekovne vladavine Otomanskog carstva Turska je ostavila duboke
kulturne tragove na Balkanu. U odnosu na prethodno doba ostali su svojevrsni

2 Internet: http://news.bbc.co.uk, 10.04.2010.

3 Isto.

4 Džordž Fridman, Narednih stotinu godina, Internet: http://www.standard.rs, 20.05.2010.

Page 12

702

Jefti�-�ar�evi�, N.., Zapadni Balkan u �Turskoj strate�koj viziji�, MP 4, 2010
(str. 691�714)

leta“ u Bosni i Hercegovini.23 Takođe godine 1995. Turska je sklopila vojni
sporazum sa Makedonijom, a 1996. sa Bosnom i Hercegovinom. U vreme
rastuće krize na Kosmetu Turska je u proleće 1998. godine, u okviru NATO-a
i bilateralno, pojačala vojnu saradnju sa Makedonijom.

U isto vreme Turska je pružala političku i vojnu podršku Albaniji,
Makedoniji i Federaciji Bosne i Hercegovine. Turska i Sjedinjene Države
preduzele su zajedničku akciju naoružavanja i obuke hrvatsko-muslimanske
vojske u Bosni i Hercegovini. U bazi blizu Ankare vršena je obuka svih
naoružanih jedinica bosanske vojske.24 Zbog procena i straha da kosovski
problem kao oružani sukob za otcepljenje može zahvatiti celo poluostrvo
Balkan i time ugroziti turski nacionalni interes, Turska je odmah pojačala vojnu
pomoć Makedoniji. Turska je polazila od toga, da, ako Albancima na Kosovu
prizna nezavisnost, Albanci u Makedoniji zatražiće isto jer žive u bliskim
vezama sa kosovskim Albancima. Time bi izazvali dezintegraciju Makedonije
i širi regionalni konflikt, a to Turskoj nije išlo u prilog. 1998. godine Turska je
zbog svega toga uručila Makedoniji 20 borbenih aviona i vojno pomogla
pomorske snage NATO-a stacionirane u albanskoj luci Dures kao i učešće
turske vojske u mirovnim snagama na Kosovu.

Ceo angažman Turske za vreme rata u bivšoj SFR Jugoslaviji i dalje bio je
usmeren na smirivanje situacije sve do rata za Kosovo 1999. godine.
Napuštanje uzdržanog angažmana Turska je iznenadno uradila aktivnim
učešćem u bombardovanju 1999. godine tako da taj događaj predstavlja bitnu
prekretnicu u usmerenosti Turske prema Zapadnom Balkanu. Iznenadna
promena je rezultat oslobađanja islamskog faktora (desekuritizacije) ranije
pokrenutog od strane intelektualnih islamističkih krugova i pozivanje na
otomansko nasleđe tj. faktore koji su doveli do kreiranja „Turske strateške
vizije 2023“ i njene Nove spoljne politike. Turska je inače tradicionalno
doživljavala kosovske i druge Albance kao bliske i sve Muslimane na Balkanu
kao svoje sunarodnike prema kojima oseća dužnost pružanja podrške i zaštite:
„Kosovari su naša braća i zaveštanje naše istorije“.25 Tadašnji turski predsednik
Sulejman Demirel dodao je da je naša „dužnost da spasimo našu braću
Kosovare“.26 Kosovski konflikt je, dakle, označio prekretnicu ka Novoj
spoljnoj politici i istovremeno intenzivirao islamistički pokret u Turskoj. Taj

23 O tome izveštava turski dnevni listi Milliyet od 11.2.1996.
24 K. Yildrim, turski dnevni list: Milliyet od 9.6.1997
25 Dnevni listovi: Milliyet, 7.4.1999; Aksam, 8.4.1999.
26 Turski dnevni list: Anadolu Ajanci, 4.4.1999.

Page 13

703

Jefti�-�ar�evi�, N.., Zapadni Balkan u �Turskoj strate�koj viziji�, MP 4, 2010
(str. 691�714)

pokret, zajedno sa drugim faktorima, predstavlja fundament sadašnje i buduće
turske državne i spoljne politike, uz napomenu da je islamistički pokret u
Turskoj umeren i tolerantan i ne predstavlja pretnju drugim neislamskim
religijama, jer ima dovoljno istorijskog iskustva u koegzistenciji sa drugim
konfesijama u Evropi i posebno na Balkanu.

Nakon 2000. godine uspostavljeni su novi odnosi Srbije, Zapadnog Balkana
i Turske u izmenjenim konfiguracijama odnosa u skladu sa postojećem stanjem
u regionu. Jugoslovenski sukob je završen. Pitanje Kosova je za Tursku rešeno.
Za Srbiju nije. Kao problem pitanje Kosmeta za Srbiju prešlo je u diplomatsko-
pravnu proceduru.. U Turskoj je takođe došlo do promena koje se sastoje u
desekuritizaciji, demokratizaciji i tradicionalizaciji, tj. povezivanje turske
savremenosti i slavne prošlosti Otomanskog carstva. To su delom izvori i delom
metode Nove spoljne politike prema Balkanu, Zapadnom Balkanu i drugom
okruženju Turske.

Nova turska spoljna politika prema Balkanu, Zapadnom Balkanu i
okruženju postavljena je na pet opštih principa, koji omogućavaju širok
manevarski prostor mirnodopskog delovanja:

– Ako nisu uravnoteženi bezbednost i demokratija, Turska nema mogućnosti
uspostavljanja uticaja u svom okruženju;

– Nulti politički problemi sa susedima omogućuju Turskoj uspešno
nastupanje prema okruženju. To je, prema ekspertu Darku Tanaskoviću
„aktivno postavljanje u odnosima sa susednim zemljama, kako bi se svi
problemi koji u njima postoje, a opterećuju bilateralne veze i ograničavaju
manevarski prostor turske politike na regionalnom i globalnom planu, sveli
na nulu.“27

– Razvijanje odnosa sa susednim regionima i ići dalje od toga;
– Privrženost multidimenzionalnoj spoljnoj politici:

a) strateški odnosi sa SAD kroz bilateralnu saradnju i kroz NATO,
b) proces učlanjenja u Evropsku uniju,
c) dobrosusedski odnosi sa Rusijom,
d) sinhronizacija politike u Evro-Aziji kao integralnog dela konzistentne

spoljne politike;
– Okvirno delovanje kao principa „Ritmičke diplomatije“ (diplomatije brzog

prilagođavanja datim uslovima i okolnostima – prim. autora). U tom okviru
Turska je ostvarila više uticaja u međunarodnim organizacijama:

27 Darko Tanasković, Turska na putu neoosmanizma. Dnevni list: Politika 25.5.2010.

Page 23

713

Jeftić-Šarčević, N.., Zapadni Balkan u “Turskoj strateškoj viziji”, MP 4, 2010
(str. 691–714)

17. Internet: http://www.standard.rs/http://www.nin.co.rs, 10.04.2010.
18. Orhan Pamuk: Sneg. Geopolitika, Beograd 2007.
19. Rodić Filip (Tanjug): Povratak starih prijatelja: Turska na Balkanu, Internet:

http://www.standard.rs/http://www.nin.co.rs, 04.03.2010.
20. Tanasković Darko, „Turska na putu neoosmanizma“, dnevni list: Politika

25.5.2010.
21. Thierry Balsacq: “The Three Faces of Securitization: Political Agency, Audience

and Context“, u: European Journal of International Relations 11(2), 2005, pp. 171-
201.

22. Turkey’s Strategic Vision 2023, 2nd Draft Document of TSV2023, Internet:
http://www.tsv2023.org, 18.05.2010.

23. Turski dnevi list: Aksam, 8.4.1999.
24. Turski dnevni list Anadolu Ajanci, 4.4.1999.
25. Turski dnevni list Milliyet od 11.2.1996.
26. Umar A.S., Povratak starih prijatelja; Internet: http://www.nin.co.rs, 04.03.2010.
27. Weaver Ole, “Securitization and Desecuritization“, u: On Security; ed. Ronnie

Lipschutz, New York 1995, Columbia University Press.
28. Williams Michael C., “Words, Images, Enemies – Securitization and Internationa

Politics“, u: International Studies Quarterly 47(4), 2003.
29. Yalcin Emruhan. Staff Col. Dr., “The developments after the Second world war

and their effects on the turkish foreign policy and on the Balkan“, u: Zbornik
radova: Balkanski pakt 1953/1954, Institut za strategijska istraživanja – Odeljenje
za vojnu istoriju, Beograd 2008.

30. Yenigun Cuneyt, “Turkey’s Role on Solving of Balkan Issues“, u: 2nd
International Balkan Congress. Socioeconimic Cooperation and Development in
the Balkans, Caner SANCAKTAR, Istanbul 2010, pp. 419-428.

Dr. Nevenka JEFTIĆ-ŠARČEVIĆ

WESTERN BALKANS IN �TURKEY�S STRATEGIC VISION�

ABSTRACT

The changes in internal and external policies are under way in Turkey. The secular
state was threatened what has been followed by the process of revitalisation and
affirmation of the Islamic tradition in Turkey. The state project “Turkey’s Strategic
Vision 2023” has been worked out. It provides increase in its power that would turn
Turkey from a regional power into a global factor. This requires radical changes in its

Page 24

714

Jefti�-�ar�evi�, N.., Zapadni Balkan u �Turskoj strate�koj viziji�, MP 4, 2010
(str. 691�714)

foreign policy. Apart from the Islamic factor, Turkey’s plans are based on the
geopolitical position of this country that sees itself as a hub of energy flows and the
future centre of the three continents – Africa, Asia, and Europe. One of the steps
towards those changes is the process of desecuritasion and securitisation that includes
revitalisation of the religious factor. Radical changes in the Turkish foreign policy also
include the Western Balkans as one the priorities of its close surroundings.
Key words: Turkey’s strategic vision, Turkey’s project “Strategic Depth” and Western
Balkans, co-operation between Turkey and Serbia.

Similer Documents