Download Zeljko Juric Informatika 1 2 3 PDF

TitleZeljko Juric Informatika 1 2 3
File Size14.2 MB
Total Pages186
Document Text Contents
Page 1

UREDNICA
Jasmina Alagic

RECENZENTI
Edin Hadzikadullic
Robert Onodi
Dzavid Osmanbegovic

DIZAJN I GRAFICKO UREDENJE
Izedin Sikalo
Fotoarhiv Sarajevo Publishinga

SLOG I PRI)ELOM
DTP studio Sarajevo Publishinga

LEKTURA I KOREKTURA
Lektorsko~korektorska sluzba Sarajevo Publishinga

© Sarajevo-Publishing d.d. Sarajevo, 2003.
Nijedan dio ave knjige ne smije se umnozavati, fotokopirati niH na bilo koji naCin reprodudrati bez
izdavacevog pismenog odobrenja.

Federalno ministarstvo obrazovanja i nauke na osnovu odluke Vijeca za izradu i pracenje nastavnih
planova i programa i odabir udibenika od 11. 06. 2003. godine, rjesenjem broj 03-38-2035/03~7S od
1. 07. 2003. odobrilo fe ovaj udibenik za upotrebu,

Stampa: "GRAFOrrSAK" Grude ~ Bosna i Hercegovina

eIP - Katalogizacija u publikaeiji
Naeionalna i univerzitetska biblioteka
Bosne i Hereegovine, Sarajevo

004,2/ .4 (075 3)

JURIC:, Zeljko
Informatika za 1, 2, :i 3. razred gimnazije /

Z,eljko ,Turic, - Sarajevo: Sarajevo Publishing,
2003. 372 St1'. : i1ustr. ; 26 em

ISBN 9958-21-208-0
COBISS . Bfl-ID 12218118

ZeUko Juric

INFORMATIKA
ZA 1, 2, I 3. RAZRED GIMNAZlJE

SARAJEVO PUBLISHING, Sarajevo, 2005.

Page 2

PREDGOVOR

Ovaj udtbenik zamisljen je kao integralni udtbenik koji se moze koristiti u svim vrstama i tipovi-
ma srednjih skala j u svim razredima u kojima se slusa predmet "Informatika". Odmah na pocetku
neophodno je napomenuti da je ovakav ci!j veoma tesko postiCi, s obzirom da razBeiti profili sred-
njih sl<ola imaju razliCite nastavne planove i programe za ovaj predmet, sa razlititim brojem casova
sedmicno predvidenih za nastavu informatike, pa cak i sa razli6itim brojem razreda u kojima se ovaj
predmet slusa. Pose ban problem predstavlja i decentralizirani sistem obrazovanja, koji dopusta da
razli6iti kantoni unutar Federacije Sosne i Hercegovine imaju razlitite nastavne planove i programe
za iste predmete. Izlaz iz ave situacije naden je taka sto je udzbenik pravljen prema najobuhvatni~
jem planu j programu koji je u upotrebi na podrucju Federacije, a to je Federalni nastavni plan i
program za gimnazije matematicko~informatickog usmjerenja. Prednost ovog nastavnog plana
i programa je u tome sto on u sabi sadrzi sve druge nastavne planove i programe po kojima se
trenutno odvija nastava u Federaciji. Stoga se udzbenik maze koristiti na cijelom podrucju
Federacije. Autor ovog udzbenika je duboko svjesan i nedostataka ovakvog rjesenja. Naime, mnoge
skale koriste znatno skromnije nastavne planove i programe, po kojima se inrormatika izucava sa
po jednim iii eventualno dva, easa u prvom iii drugom razredu (zapravo, u trenutku pisanja ovog
udzbenika, Federalni nastavni plan i program nije u cjelini bio primjenjivan nit! u jednoj srednjoj
skoli). Ovaj prividni nedostatak lako se moze ukloniti uz pom06 nastavnika, ~oji 6e sami procijeniti
koje se nastavne jedinice iz udzbenika trebaju obradivati, u skladu sa aktuelnim nastavnim planom
i programom koji se koristi u kohkretnoj skoli. Postojanje prividno "suvisnih" nastavnih cjelina i jedini-
ca ns treba shvatiti kao nedostatak, vee kao dopunski materijaJ koji zainteresiranim i nadarenim
ucenicima maze sluziti za proslrivanje i nadopunjavanje siecenog znanja.

Neophodno je napornenuti da je Federalni nastavni plan i program, po kojem je raden ovaj
udzbenfk:, bez obzira na njegovu savremenost i neosporan kvalitet, izuzetno obiman i zahtjevan, i
da ga je veoma_tesko realizirati u potpunosti, pogotovo u tehnieki slabije opremljenim skoiama (5tO
je, vjerovatno, bio j osnovni razlog za njegovo nekoristenje). 8toga na nastavnicima kojl realiziraju
nastavu iz ovog predmeta leii odgovornost da procijene za koje nastavne jedinice postoji objektiv~
na mogu6nost realizacije u konkretnoj 5koli. Sre60m, udlbenik je take koncipiran da se gotovo sve
nastavne jedinice mogu bez problema realizirati barem teoretski, cak i u slueaju kada ne posteje
uvjeti za njihovu prakticnu realizaciju (autor se iskreno nada da 6e se situacija sa tehnickorn oprem-
IjenosGu skola qrasticno promijeniti nabolje u bliskoj buducnosti). Nastavnici takoder moraju i da
izvrS~ procjenu koje na.stavne jedinice odgovaraju intelektualnoj sposobnostl ucenika koji 6e koristi-
ti ~dzbenik, $ obzlrom da postoji odreCieni brej nastavnih jedinica koje su dosta teske i nisu pogodne
npr. za ucenike srednjih strucnih skola, u kojima je informatika sporedan predmet (mada treba istaCi
da je danas, u eri racunarskih tehnologija, informatika, cak i tame gdje spada u sporedne predmete,
sigurno jedan od najvaznijih sporednil1 predmeta). Teze nastavne jed in ice, kao s10 su npr. reladone
baze podataka (sa uvodom u SOL), mogu se even.tualno ostaviti za obradu na informatickim sekci~
jama. Na taj nacin, udtbenik mote da pasluzi i kao prlrucnlk za rad na informatiCkim sekcijama. To
se PCl§~b!lo odnosl na skole u kojima se programlranje obraduje samo u okvlru sekclja, a ne unutar
r~dovne nastave.

Udibenik je- podijeljen u tri cjeline (poglavlja), kOje su po Federalnom nastavnom planu i pro-
gramu predvidene respektivno Z3 izueavanje u prvom, drugom i trecem razredu Gimnazije, U drugim

'<:skolama, raspodjela ovih cjelina po razredima moze biti i drugaCija, 5to je jedan od razloga zbog
6ega je _udzbenik raden kao integralni udzbenlk za sve razrede, Prva cjelina, nazvana "Opca infol"-
,matika""obraduje opee pojmove iz informacionih tehnologlja, druga cjelina, nazvana "Korisnicka
informatika", posmatra informatiku sa aspekta korisnika racunara, dok je freta cjelina, nazvana

-"{)snove programiranj;i', posvecena osnovama programiranja u programskom jezilw Pascal.
Svaka cjeHna je dalje hijerarhijski podijeljena na niz podpog!avlja, koja su numerirana na sis-
tematican naein, 8tO olaksava snalazenje u udzbeniku. Materija sve trl cjeline se dosta prepli6e, taka
da se na mnogim mjest!ma unutar recimo drugs cjellne, udzbenik poziva na dljelove materije

5

Page 93

Bez obzira na ocigledne prednosti sistema za upravljanje bazama podataka nad sistemima za
upravljanje datotekama, postoje i neki problemi. Na prvom mjestu, kreiranje, inslaliranje i odrzava-
nje vellkih baza podataka moze biti jako skupo, narocito u velikim organizacijama (u cijenu treba
ukljuciti i troskove obuke personala za ispravno koristenje baze podataka). Dalje, mada se baze
podataka magu organizirati taka da znatno otezaju prislup neautoriziranih korisnika osjetljivim
podacima, uvijek je mogu'ce da ipak dode do provale u sistem. Ook je u slucaju provale u sistem za
upravljanje datotekama napadac bio u mogucnosti da promijeni podatke samo u napadnutoj datote-
ci, on sada ima mogucnost napada na cjelokupan sistem podataka. Na kraju, treba spomenuti i
moguce zloupotrebe baza podataka po pltanju povrede prava na privatnost, jer baze podataka ne-
rijetko sadrze i podatke ko]i ne bi smjeli cia ·se upotrijebe za druge svrhe osim one la kOje su nami-
jenjent, sto je dosta tesko kontrolirati.

Baze podataka cesto sadrze dvije vrste datoteka: glavne (mastef) datoteke, i transakcione
datoteke. Gfavne datoteke sadrze skupinu slogova ko]! su manje iii vise trajnog sadrzaja, i koji se
azuriraju samo povremeno. S druge strane, transakcione datoteke su datoteke privremenog sadrza~
ja koje opisuju sve izmjene kOje su vrsene nad glavnom datotekom, poput dodavanja j brisanja slo-
gova, iii izmjene njihovog sadrtaja. S vremena na vrijeme (npr. jedanput mjesecno), sistem za,
upravljanje bazam podataka analizira sadrtaj transakcianih datoteka, i na osnovu njihovog sadrza-
ja azurira sadrzaj glavnih datoteka. Na ovaj nacin se postize veea sigurnost, jer se smanjuje braj
intervencija u datotekama kaje zaista sadrze karisne podatke.

lnformacije u velikim bazama podataka SU, veoma cesto, zila kucavica i najranjivlja tacka svih
vellkih radnih organizacija. 8toga je jasno da mora postojati neka osoba koja je zaduzena da uprav·
Ija svim aktivnostima vezanim za bazu podataka. Ta osoba naziva se administrator baze podatB«
kll. Zadaci administratora baze podataka su visestruki. Na samom poceti<u, administrator pomaze u
specifikaciji organlzac1je baze podataka, a nakon toga, odreduje koliko ce prosl0ra na eksternoj me-
moriji biti rezervlrano za potrebe baze podataka, kako ce se podaci dodavati odnosno brisati, i na ko]i
nacin ce se evidentirati uCinjene izmjene. Dalje, administrator baze podataka mora odreditl prava pris"
lupa odrecienim podac1ma za svakog korisnika pojedinacno, uspostaviti sisteme zastite od neauto-
riziranog pristupa podac1ma, i uspostaviti pravila za upotrebu baze podataka. Prilikoin koristenja baze
podataka, administrator treba da nadgleda sistem u cilju provjere da Ii sve funkcionira kako treba i
sprecavanja pokusaja neautoriziranog pristupa podacima, kao i da intervenira u slueaju bilo kakvih
problema. Konacno, kako gubitak podataka ill krah sistema za upravljanje bazom podataka moze da
ima kobne posljedice po radnu organizaciju, administrator baze podataka mora brinuti 0 strategiji
pravljenja rezervnih kopija (eng1. backup)' vaznih podataka, kao i 0 strategiji obnavljanja podataka
(engl. data recovery) iz rezervnih kopija u slucaju da dode do gubitka podataka u bazi podataka.

·2.4.2 Ceniralizirane ; disl,;buirane baze podalaka

. ·U01reie,ne 'baze podataka mazemo podijeliti na centralizirane i distribuirane bazt: podataka.
Ked centraJizln3.ni,h baza podalaka, sVi podaci se nalaze na jednom (centralnom) racunmu, mada im
svi-korlSillC[mogupristupati sa bilo kojeg od uvezanih racunara. S druge strane, kod distribuiranih
·-Q~a Rod~aka," podac! su razbacani na vise racunara, koji mogu biti geografski prllicno udaljeni
'jedan. ·bd,dr·ugo.g: ·Na primjer, posmatrajmo neku bazu podataka namijenjenu vodenju evidencije 0
artiklima lLnekom tanc.u prodavnlca. Ukoliko se evidencija 0 svim artiklima u svim prodavnicama

_ .cuv'a, na feonorn racunaru, radl se 0 centraliziranoj bazi podataka. S druge strane, znatno je prlrod-
- -nije da 'Sl;J-podacLo'artiklima u jednoj prodavnici cuvaju na raGunaru ko]i se fizicki nalazi u toj pro-
- davnicC~,U aha slucaj03:, trgovci iz ma koje od prodavnica trebaju imati mogucnost prisiupa podacima
o artiklJma~u ma kojo] prodavnici. Krajnji korisnik ne zna (niti treba da zna) sa kojeg racunara mu
stizu Rodaci! t<:iko da se sa aspekta korisnika uopee ne vidi razlika izmeciu centralizirane i dis-

186

tribuirane baze podataka. Bitna prednost distribuiranih baza podataka je u znatno smanjenom pro-
toku informacija kroz komunikacione kanale racunarske mreze, cime se smanjuje mogucnost
zagusenja u mreti.

Umrezene baze podataka obicno ,se realiziraju pomocu tehnologije nazvane klijentlserver
(odnosno korisnikiposluiiteIJ). Sustinu ove tehnologije demonstriracemo na jednom primjeru.
Zamislimo da koristimo centraliziranu umrezenu bazu podataka, koja nije realizirana pomocu
klijentlserver tehnologije. U tom slucaju, kada neki lokalni racunar zeli pristupiti podacima 1z baze
podataka, on prvo mora putem mreze pokrenuti program za obradu baze podataka koji se nalazi na
centralnom racunaru. Taj program se putem mreze prenosi u radnu memoriju lokalnog racunara,
nakon Gega zapocinje njegovo izvrsavanje. Program tada pristupa·podacirna na centralnom racunaru,
a zatim ih dotiavlja i obraciuje na lokalnom racunaru, gdje se i vrsi prezentacija obradenih podataka
korisniku. Bitno je uociti da se na centrainom racunaru nalazi kako baza podataka, tako i cjelokupan
program za obradu, tako da ]e potreban opsezan prenos kroz komunii<acioni kanal pri bilo kakvoj
upotrebi programa, S druge strane, tehnologija klijenVserver dijeli obradu podataka izmedu racunara
klijenta, odnosno racunara koji zahtijeva uslugu, i racunara servera, odnosno racunara koji pruta
uslugu. U navedenom primjeru, to znaei da se npr. dio programa sa korisnickim interfejsom nalazi na
korisni6kom racunaru, dok se dio programa za obradu baze podataka (npr. za pretrazivanje i sorti-
ranje baze podataka) natazi na central nom racunaru. Za razliku od prvog slucaja, ovdje mrezom ne
putuje cjetokupan program, nego s,amo zahtjev za podacima i rezultat obrade podataka.

Bitno svojstvo tehnologije klijentlserver je podjela i specijalizadja programa izmetiu dvije strane.
Program na racunaru klijentu obl6no je zaduten za komunikaclj"u sa korisnikom (korisnicki intetiejs),
slanje zahljeva za podacima, kao i za prijem obradenih podataka. Program na racunaru serveru ima
zadatak da prima zahljeve od klijenata, da obraduje podatke iz baze u skladu sa zahtjevima, i da
salje obradene podatke klijentima. Na taj natin je bitno smanjena kolicina podataka koji putuju
kanalima veze u ra6unarskoj mrezi, tako da se bitno smanjuje opasnosi od zagusenja, Program na
racunaru klijentu (klijentski program) tipjcno je znatno manj!, jednostavniji i zahtijeva manje mem-
orije od programa na racunaru serveru (serve,'Ski program). Opisanom podjelom moguce je pri~
lagoditi racunare u mrezi zadacima koji im najbo!je odgovaraju.

2.4.3 Organizacija baza podataka

U prvom dijelu ovog udzbenika, naveli smo nekoliko elementarnih informacija 0 strukturnoj orga-
nizadji baza podataka. Rekli smo da se najmanji element svake baze podataka naziva polje. Skupina
meciusobno povezanih polja naziva se slog, skupina medusobno povezanih slogova naziva se datote-
ka, dok se bazom podataka naziva skupina medusobno povezanih datoteka, Ovdje se prvenstveno
misli na logi6ku organizaciju podataka, jer postoje programi za upravljanje bazama podataka, poput
Microsoft Accessa, koji titavu bazu podataka fizi6ki cuvaju u jednoj jedinoj datoteci (sa nastavkom
.MDB), mada, log\cki gledano, ona.predstaVlja 6ita,,:u ~kupinu datoteka "nalijepljenih" jedna na drugu.

Danas je uobicajena -podjela: baza ·podataka po organizaciji na hijerarhijske, mreine, rela~
eione j objektnoworijentirane baze podataka· {napomenimo da pojam' mreznih baza podataka
nema nikakve veze sa mretama raGunara):.-Hijeiar~ijske i mrezn~ baze podataka su historijski naj-
starife i danas su u veliko] m]eri:prevazid~ne f,.zamijenjene [elacionim i objektno"orijentiranim baza-
ma podataka u svim moderriijim· sistemil1l{l . ."::fpak, baze podataka koncipirane na ~ijerarhijskom iii
mreznorn principu i danas su fTI.nogo·'J,.I.iJpotrebi-(radi se-uglavnom 0 davno dizajniranim bazama
podataka koje dobro ob8vfjaju" Syoj.P9sao, ·tako ,da l1ema potrebe za promjenom dizajna).

U hijerarhijskim tJazama podataka.;,·polja·j slogovi brganizirani su kao povezana skupina koja po
strukturi podsjeea na porodi6no stablo:_Na sljedeeoj slici predstavljena je moguca struktura jednog

187

Page 94

isjecka iz hijerarhijske baze podataka koja se koristi u sistemima za rezetvaciju karata u aviosao-
bracaJu:

PodaCl 0
'Jlcdr f IIll1(J

8vako polje (iii slog) koje se nalazi na visem nivou hijerarhije (nazovimo ga roditelj) moze biti povezano
Sa vise polja 111 slogova na nizem nivou hijerarhije (nazovimo ih djeca), ali svako polje iii slog na nftem nivou
hijerarhije moze biti povezano samo sa jednim poljem iii slogom na visem nivou Ilijerarhije. Na primjer, u
strukturi sa gornje slike, zna se da letove za ZiJrich pokrivaju aviokompanije Swiss Air, Air Bosna i
Lufthansa. Dalie se zna da Air Bosna ima letove za ZOrich 15, aprila, 30. maja i 15. jula, a da su u letu kom-
panije Air Bosna za ZOrich dana 15. jula slobodna sjedista A-1, 8-1, C-1, itd, Ocigledno je kod hijerarhijskih
baza podataka pozicija svakog sloga u datoteci, odnosno svakog polja u datoteci, od presudnog znacaja.

Hijerarhijske baze podataka imaju iZlfjesne prednosti nad modernlm bazama podataka. Na prim-
jer, pristup i azuriranje podacima u ovakvim bazama obavljaju se jako brzo, zbog toga SIO su sve veze
izmedu polja i slogova unaprijed gefinirane. Medutim, upravo cinjenica da struktura veza izmedu poje-
dinih elernenata baze podataka mora biti unaprijed poznata, cini ovakve baze podataka izuzetno kru-
tim i nefleksibilnim Takoder, og~anlcenje da svako dijete mora imati tacno jednog roditelja, kao i
cinjenica da izmedu elemenata na istam hijerarhijskom nivou nisu uspostavljeni nikakvi odnosi, znat-
no ogranicava mogucnosti ovih baza podataka. Konacno, dodavanje novih palja unutar slogova hije-
rarhijske baze podataka zahtijeva potpunu reorganizaciju cjelokupne baze podataka.

Mretne baze podataka (engl. network-databases) su slicne hijerarhijskim bazama podataka, ali
u njima svako dijete moze imati viSe roditelja. 8toga se svakom elementu djetetu, koje se u termi-
nologiji mreznih baza podataka naziva c!an (~ngL l}1~mbel), moze pristupiti preko vise elemenata
roditelja na visem hijerarhijskom nivou" koji se 118zivaju, niegovi vlasn;ci (eng!. ownet). Mada su
mretne baze podataka znatno flel<sibilnije od hijerarhijsklh ~aza podataka (s obzirom da se mogu
uspostavljati visestruke veze izmedu razlicitlh skupiri;t ,podMaka), Qve baze Rodataka i dalje zahtije-
vaju da struktura veza izmedu 'pojedinih.'elem'ena1a.6aze' p6dataka bwde definirana unaprijed. Pored
toga, postoji i ogranicenje na broj veta koje'se ,mo;g"~cuspostaviti izmedu pojedinih elemenaia,

Moderne baze podataka orgartiiirane su'«ao.refacione baze podataka, iii keo njihova nadgrad-
nja u vidu objektno-orljentiranih baza poitataka. Zbog vellkog znacaja relacionih modela u danasnjim
sistemima za upravljanje bazama podataka, nJilf'6emo razmotriti u posebnom odjeljku.

188

2.4.4 Relacione baze podataka

Relacione baze podataka najlakse je objasniti ukoliko datoteke posmatramo kao tabe'e u Kojima
svak! red odgovara jednom slogu, dok celije tabe!e odgovaraju poljima baze podataka. Dok se kod
hijerarhijskih i mretnih baza podataka unaprijed moralo znati koja su polja odnosno slogovi povezani,
kod relacionih baza podataka se smatra da su povezani oni slogovi u dvije iii vise tabe!a kod kojih
polja u izvjesnim unaprijed odredenim kolonama imaju jednake vrijednostr. Kako su svi podacl unutar
neke kOlone u tabeli obicno podaci istog znacenja koji opisuju odredena svojstva pripadnih slogova
u tabeli (npr. jedna kolona tabele moze sadriavati imena i prezimena neke skupine osoba, druga
kolona njihove adrese, itd.), u relaclonim modelima kolone tabela obicno nazivamo atributima (a
ponekad i poljima, sto moze stvorlti zabunu s obzirom na Cinjenicu da se elementi u presjeku redova
i kolona takoder nazivaju polja). Redovi tabela, koji predstavljaju slogove, u relacionim modelima
ob!cno Se nazlvaju entiteti, dok same tabele u relacionim modeJima nazivamo relacije.

Potrebu za relacionim bazarna podataka i nacin njihovog funkcioniranja objasnicemo na jednom
jednostavnom primjeru. Zamislimo da]e potrebno voditi evidenciju 0 korisnicima neke biblioteke,
knjlgama koje biblioteka posjeduje i zaduienjima (t]. intormacijama 0 tome keji korisnici su zadUiili
koju knjigu), Pretpostavimo da svaki korisnik moze zaduziti u jednorn trenutku ko!ika god hace knji-
ga, U slucaju hijerarhijske baze podataka, sve veze izmedu slogova morale bi biti unaprijed defini-
rane, taka da bi se moralo predvidjeU koliko tacno knjiga svaki ad korisnika moze zaduziti (8to je, U
mnogim primjenama, neprihvatljivo ogranicenje), U slucaju relacione baze podataka, dovoljno je
voditi dvije odvojene tabele, tabelu korlsnika biblioteke i tabelu knjiga, koje su medusobno povezane
preko zajednickog atributa koji cemo nazvati "Sifra korisnika". Nacin na koji se ostvaruje ovo povezi-
vanie, najbolje ilustrira sljede6a sllka:

TABELA KORISNlKA BIBLIOTEKE: TABELA KNJlGA:
,_.,- ---

Sifra Ime i Broj Mjesto Sifra Naslov Pisac Sifra I Korisnika prezime TelefrJn8 boravka Knjige Korisnika
1-" Moho Mehle 311-123 Zenica 1 Tvrdava Mesa Selimovic i-7
2 Pero'Perie 666-211 Sa'r'aJevo . I - 2 Qerv[s i smrt ..!4eScrSe !movit... 5
3 Iva Ivie 512-115 Mostar 3 Tr - a . IvrfAnaric '" 1
4 Suljo Suljic 999999 -- 4 Uhode DeNis Susie
5 ..... --V(:l~O vasic 136-1DJ_ 4l1liiJa Luka 5 Orlovi ranD lete Branko .Gmlit- 7
6 PetaLfutmvt --:131-231 [email protected] ,~ Mak Dizdar
7~ f+JttSoiiusiG 444-000 Mostar
8 Ibra Ibric 156-356 Ballja Luka

U tabeli korisnika biblioteke, svaki korisnik ima jedinstvenu Sifru. S druge strane, u tabeH knjiga, sifra
korisnika identificira 'korlsnika kojl je zaduzio odredenu knjigu. Tako,. na,primjer, vidimo dE! je
"Tvrdavu" zaduzio korisnik sa sifrom 7, odnosno korisnik "Huso Husic",(sto vidimoJz'tqbele korlsni-
ka). Istl korlsnik zaduzio je i knjigu "Orlovi ranG lete", Polja u koloni ':Sifra korisnika:~za knjige "Uhode"
i "Kameni spavat" su prazna, 8tO oznacava da te knjlge nisu zaduzene,. Tr!?nufno, post?ie,6.e v.eze
izmedu slogova u ove dvije tabele prikazane su na slici strelicama u boji:,'~

Vazno je uoCiti da su kod hijerarhijskih i mreznih baza podataka uspostavljen~ fiksne veze
izmedu elemenata u vise datoteka koji se nalaze na fiksnim pozicijama.:8:: drug~e sfcane; u relac10nirn
bazama podataka, veze se uspostavljaju na osnovu sadrtaja odgovarajl!Cih 'polja, pri'(:emll se pozi-
cije tih veza mogu dinamicki mijenjati u toku rada. Na primjer" ncr prikaza'nol sHci;· p,efi slog po ·redu
u tabeli korisnika povezan je sa drugim slogom p~ redu u tabell knEga (plava"_strelica na slici), S

189

Page 185

3.1.6 Neproceduralni programski jezici ............................................ 251
3.1.7 Kompajleri i interpreteri ........................................................... 252

3.8 Elementarne programske strukture ................................................ 300

3.8.1 Prosti iskazi i sekvenca iskaza ................................................ 300

3.2 Metodologija programiranja ............................................................. 255

3.2.1 Proceduralno i neproceduralno komuniciranje sa racunarom.255
3.2.2 Metodologija razvoja proceduralnog komuniciranja ................ 257
3.2.3 Struktuirani pristup razvoju programa ..................................... 261

3.8.2 Siozeni iskazi (blok iskaza) ..................................................... 301
3.8.3 Iskazi grananja sajednostrukim izborom ................................ 301
3.8.4 Iskazi grananja sa dvostrukim izborom ................................... 303
3.8.5 Iskazi grananja sa visestrukim izborom .................................. 305
3.8.6 Iskaz bezuvjetnog skoka ......................................................... 307

3.3 Elemenli.programskog jezika Pascal .............................................. 265 3.8.7 Iskazi ponavljanja ........................................................ , ........... 308

3.3.1 Zasto Pascal? .......................................................................... 265 3.8.7.1 Iskaz for ............................................................ 308
3.3.2 Sintaksa, gramatika i semantika ............................................. 265
3.3.3 Mabel jezika Pascal ............................................................... 266
3.3.4 Konstante kao elementi jezika Pascal ..................................... 266

3.3.5 Rijeci jezika Pascal .................................. ··· ...... ··.····· ............... 268
3.3.6 Iskazi i komentari ......................... · .... ····· ... ·· .. ··.··· ..................... 269

3.4 Struktura Pascal programa .............................................................. 271

3.4.1 Uporedivanje BASIC i Pascal programa ................................. 271
3.4.2 Zaglavlje programa ............................................... ······ ............. 271
3.4.3 Deklaracijski dio programa ...................................................... 272
3.4.4 Izvrsni dio programa ................................................. · .............. 273

3.5 Elemenlarne slrukture podataka ..................................................... 276

3.8.7.2 Iskaz while ........................................................ 312
3.8.7.3 Iskaz repeat - until .................................... 314

3.9 Siozene struklure podataka ............................................................. 318

3.9.1 Jednodimenzionalni nizovi ...................................................... 318
3.9.2 Visedimenzionalni nizovi ......................................................... 321

i:H~~:i~~:: .. ·::::.:·:·:: .. ::::: .. ::::: .. :·:: ... ::.::::·: .. .. :::::::.::.: ...... ::.:: ... :.:J~i
3.10 Procedure, lunkcije i rekurzija ......................................................... 341

3.10.1 Pojam procedure ................................................................... 341
3.10.2 Lokalne i globalne promjenljive ............................................. 342

3.5.1 Cjelobrojni tip ............................................ ····· .. ·· ...................... 276
3.5.2 Realni tip ................................................................................. 276
3.5.3 Znakovni tip ............................................................................. 277
3.5.4 Logicki (Bulov) tip .................................................................... 277
3.5.5 Pobrojani tip ............................................................................ 278
3.5.6 Intervalni tip ............................................................................. 278

3.6 Konstanle, promjenljive i izrazi u Pascalu ..................................... 281

3.10.3 Prenos parametara u procedure ........................................... 343
3.10.4 Vrijednosni i promjenljivi parametri ....................................... 347

~: ~ ~:~ ~~~~~~~~:::::::::::::::::::::::::: :::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::: :~:~
3.11 Samostalna izrada programa ........................................................... 354

3.11.1 Primjer modularnog razvoja prograrna .................................. 354
3.11.2 Poredenje modularnih i nemodularnih rjesenja ..................... 359

3.6.1 Imenovane konstante .............................................................. 281
3.6.2 Promjenljive ............................................................................. 282
3.6.3 Cjelobrojni izrazi ...................................................................... 283
3.6.4 Realni izrazi ............................................................................. 285
3.6.5 Pretvaranje lipova u izrazima .................................................. 288

3.6.6 Znakovni izrazi .......................................................... : .... ,: ...... i89
3.6.7 Logi6ki izrazi ............ ,""', .......... " ................ ···· .................. :", ... ::.290. .",

3.7 Ulaz i izlaz podataka .......................................................................... 293 :.

3.12 Dokumentiranje i lestiranje programa ............................................ 361

3.12.1 Dokumentiranje programa ..................................................... 361
3.12.2 Testiranje pr?grama .............................................................. 362

3.7.1 Naredbe ulaza i izlaza .................................................. , .... ·, .. ,·2.93 ..
3.7.2 Formatirani izlaz .............................................................. :: ... : .. 295
3.7.3 Koristenje lekstualnih datoteka za ulaz i izlaz ................ ; ........ :297

370
371

Page 186

SARAJEVO PUBLISHING d.d.
Sarajevo, Obala Kulina bana 4

Za izdavaca
Mustafa Alagic, dipt oec.

Similer Documents